Dava açmak hak arama yoludur; arabuluculuk ise dosyayı daha erken, daha kontrollü ve çoğu zaman daha düşük toplam maliyetle kapatma imkânı verir. Arabuluculuk, taraflar arasındaki uyuşmazlıkların mahkemeye gitmeden daha hızlı, daha düşük maliyetle ve gizlilik içinde çözülmesini sağlayan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir.
Ancak uygulamada en çok karıştırılan iki kavram vardır: 👉 Dava şartı arabuluculuk 👉 İhtiyari (gönüllü) arabuluculuk
Bu yazıda her iki arabuluculuk türünü, farklarını ve özellikle mali/vergisel avantajlarını açıklayacağız.
Dava Şartı Arabuluculuk Nedir?
Dava şartı arabuluculuk, kanunen belirlenen bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce zorunlu olarak arabulucuya başvurulmasını gerektiren bir süreçtir.
Hangi Uyuşmazlıklarda Zorunludur?
- İşçi – işveren uyuşmazlıkları (İşçi veya işveren alacağı, tazminat ve işe iade davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır (İş Mahkemeleri Kanunu m.3).
- Ticari davaların önemli bir kısmı (Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır (TTK m.5/A)
- Tüketici uyuşmazlıklarının belirli türleri (Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda arabulucuya başvuru dava şartıdır; ancak belirli istisnalar vardır (Tüketicinin Korunması Kanunu m.73/A).
- Kira uyuşmazlıkları, ortaklığın giderilmesi (izale-i şüyu), kat mülkiyeti kaynaklı uyuşmazlıklar ve komşuluk hukukundan doğan uyuşmazlıklar (Kiralananın tahliyesi, kira bedelinin tespiti vb. davalar için dava açmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır).
📌Önemli Nokta:
✔️ Arabulucuya başvurulmadan dava açılırsa, dava şartı yokluğu nedeniyle dava usulden reddedilir.
✔️ Arabuluculuk süreci sonunda anlaşmaya varılması halinde, taraflar aynı konuda dava açamaz.
Arabuluculuk faaliyeti sonunda taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması veya anlaşamamaları arabuluculuk asgari ücret tarifesine göre ilk 2 saatlik arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Ancak unutulmamalıdır: Zorunlu olan başvurudur, anlaşma değildir.
İhtiyari (Gönüllü) Arabuluculuk Nedir?
✔️ İhtiyari arabuluculuk, tarafların tamamen kendi iradeleriyle, herhangi bir zorunluluk olmaksızın arabulucuya başvurduğu süreçtir.
✔️ Arabuluculuk süreci sonunda anlaşmaya varılması halinde, taraflar aynı konuda dava açamaz.
Özellikleri:
- Tamamen gönüllülük esasına dayanır.
- Süreç her aşamada sonlandırılabilir.
- Neredeyse tüm özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanabilir.
📌 Özellikle ticari ilişkilerde, uzun süreli iş ortaklıklarında, işçilik alacaklarında sıkça tercih edilir.
Dava Şartı ve İhtiyari Arabuluculuk Arasındaki Farklar
| Kriter | Dava Şartı Arabuluculuk | İhtiyari Arabuluculuk |
| Zorunluluk | Evet | Hayır |
| Dava öncesi şart mı? | Evet | Hayır |
| Başvuru yapılmazsa | Dava reddedilir | Dava açılabilir |
| Taraf iradesi | Başvuru zorunlu | Tamamen serbest |
| Uygulama alanı | Kanunda açıkça sayılan uyuşmazlıklar | Geniş |
Arabuluculuğun Mali Avantajları
Arabuluculuk, sadece hızlı bir çözüm yolu değil, aynı zamanda ciddi bir maliyet avantajı sağlar.
1. Dava Masraflarından Tasarruf
Mahkeme sürecinde ortaya çıkan:
- Harçlar
- Bilirkişi ücretleri
- Keşif giderleri
- Tebligat ücretleri
- Avukatlık masrafları vb. yargılama gideri ile vekalet ücretleri
arabuluculukta ya hiç oluşmaz ya da çok daha sınırlı kalır.
2. Daha Kısa Sürede Çözüm = Daha Az Maliyet
Davalar yıllarca sürebilirken, arabuluculuk süreci çoğu zaman: 1 hafta içinde sonuçlanır
Böylelikle;
- Zaman kaybını,
- İş gücü kaybını,
- Dolaylı maliyetleri önemli ölçüde azaltır.
- Sürecin gizliliği sayesinde kurumsal itibar ve marka değeri korunur.
3. Arabuluculuk Ücretinin Paylaşılması
Arabuluculukta ücret Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir.
- Taraflar arasında eşit paylaşılır (aksi kararlaştırılabilir)
Bu durum, özellikle yüksek meblağlı uyuşmazlıklarda önemli bir avantajdır.
Arabuluculuğun Vergisel Avantajları
Arabuluculuğun en az bilinen ama en önemli yönlerinden biri de vergisel avantajlarıdır.
1. Anlaşma Belgesinde Damga Vergisi Avantajı
Yargılama sonucunda büyük bir meblağ için karar çıktığında “Nispi” (oransal, yüksek) harçlar ve vergiler çıkarken, arabuluculukta maktu (sabit ve çok düşük) damga vergisi çıkar.
Arabuluculuk sonunda düzenlenen anlaşma belgesi:
✔️ Belirli durumlarda damga vergisinden istisna veya düşük oranlı vergilendirmeye tabidir. (Özellikle yüksek meblağlı uyuşmazlıklarda, anlaşma belgesi mahkeme ilamı niteliğinde olmasına rağmen üzerinden oransal (nispi) değil, sabit (maktu) ve çok düşük oranlarda damga vergisi ve harç alınır.)
✔️ Mahkeme ilamlarına kıyasla daha avantajlı mali sonuç doğurabilir.
2. Harç Avantajı
Özellikle ticari ve iş davalarında mahkemede; nispi harçlar, peşin harç, karar ve ilam harcı, bilirkişi ücreti, tebligat ücreti, yargılama ve vekalet ücreti gibi ciddi maliyetler ortaya çıkarken;
✔️ Arabuluculukta bu giderler yoktur veya çok daha sınırlıdır.
3. Giderlerin Daha Öngörülebilir Olması
Dava sürecinde: maliyetler sürece bağlı olarak artabilirken,
Arabuluculukta:
✔️ Süre kısa
✔️ Masraf kalemleri net
✔️ Toplam maliyet öngörülebilirdir.
Arabuluculuk Neden Daha Avantajlı?
Arabuluculuk;
✔️ Daha hızlı
✔️ Daha düşük maliyetli
✔️ Daha az riskli
✔️ Gizli
✔️ Taraf ilişkilerini koruyan bir çözüm yöntemidir.
Özellikle ticari ilişkilerde ve iş ilişkilerinde, tarafların ilişkilerinin tamamen kopmasını önleyen en etkili yöntemlerden biridir. Nakit akışı korunur, ticari belirsizlik azalır ve iş ilişkisinin devamını sağlar. Ayrıca arabuluculuk süreci, dava sürecine kıyasla çok daha az yıpratıcıdır; taraflar çatışma yerine iletişim ve uzlaşma odaklı ilerlediği için itibar kaybı, stres ve zaman baskısı önemli ölçüde azalır.
Sonuç: Hangi Yolu Seçmelisiniz?
Uyuşmazlığınız dava şartı kapsamındaysa → Önce arabulucuya başvurmak zorundasınız .
Dava açmak hak arama yoludur; arabuluculuk ise dosyayı daha erken, daha kontrollü ve çoğu zaman daha düşük toplam maliyetle kapatma imkânı verir.
Her ne kadar uyuşmazlık dava şartı arabuluculuk kapsamında olsa da, taraflar süreci zorunlu bir prosedür olarak görmek yerine, uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan ve dava sürecine girmeden, ihtiyari arabuluculuk yaklaşımıyla hızlı ve uzlaşmacı bir şekilde çözmeyi tercih edebilirler. Arabuluculuk görüşmeleri sonucunda anlaşma sağlanamaması durumunda, tarafların uyuşmazlığı yargı yoluna taşıma ve dava açma hakları saklıdır.
📌 Doğru stratejiyle yürütülen bir arabuluculuk süreci, çoğu zaman davaya gerek kalmadan en etkili sonucu sağlar. Uyuşmazlığınızın dava şartı kapsamında olup olmadığını öğrenmek veya ihtiyari arabuluculuk sürecini başlatarak sorununuzu hızlıca çözmek için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.